door Albert Kort

Als je een liefhebber bent van kunst en geschiedenis zoals ik, zijn musea ware lustoorden waar het goed toeven is. En om een mooie tentoonstelling te zien hoef je niet altijd ver te reizen. Ook hier in de buurt zijn er genoeg musea die een bezoek meer dan de moeite waard zijn. Neem het schitterende Markiezenhof in Bergen op Zoom. We komen er geregeld en altijd is er wel iets interessants te zien.

De tentoonstelling ‘Schatten uit de Schelde’ uit 1987 heeft echter een blijvende indruk op me gemaakt. Daar waren honderden gebruiks- en siervoorwerpen te zien uit verdronken plaatsen die eens aan de Schelde lagen, zoals Reimerswaal en Nieuwlande. Pannen, potten, kannen, borden, ringen, kammen, mantelhaken, insignes, sierspelden, munten, kinderspeelgoed: je kon het zo gek niet bedenken of het lag er wel. Op zich weinig opzienbarende vondsten, en voor de meeste mensen waarschijnlijk uitgesproken saai. Maar wie goed keek, zag dat er temidden van alle voorwerpen een aantal spelden en insignes lag met een overduidelijke erotische symboliek.

Wat te denken van de voorwerpen die hier op de foto’s zijn afgebeeld? Een vrouw in de bek van een vis, een soort zeemeermin die in de Middeleeuwen werd gezien als een verleidster tot het kwaad. Het verleidelijke van de vrouw wordt geïllustreerd door het blote bovenlichaam en de lange loshangende haren. In haar hand houdt ze geen spiegel, maar een kam waarmee ze haar schaamhaar kamt. De wellust heeft de vrouw in bezit genomen!

Ook de andere foto laat weinig aan de verbeelding over. Je ziet een lopende fallus met daar bovenop een kruiwagen. Het is een vruchtbaarheidsinsigne. De staart heeft de vorm van een wilgentak, die het voorjaar symboliseert. In de kruiwagen zijn drie fallussen te zien, die misschien het heilige getal ‘drie’ voorstellen of die het aantal zonen in het vooruitzicht stellen. In het gaatje voorin heeft waarschijnlijk een belletje gehangen waarmee de lente werd aangekondigd.

En zo waren er nog tientallen van dit soort ‘heidense’ insignes te zien. Stuk voor stuk opzienbarende voorwerpen die ik tot dan toen nooit met de christelijke Middeleeuwen in verband had gebracht. Was dat immers niet de tijd, waarin de kerk de lakens uitdeelde en de diepgelovige mensen tot gehoorzaamheid en kuisheid opriep? De insignes bewezen echter dat er op de Bevelanden van toen nog veel mensen te vinden waren die zich daar niets van aantrokken en hun aloude, niet-Christelijke tradities trouw bleven.

Foto’s: ‘Schatten uit de Schelde. Gebruiks- en siervoorwerpen uit de verdronken plaatsen in de Oosterschelde’. Markiezenhof 1987.